Được lãi cao, nhiều nông dân đang có khuynh hướng chuyển sang trồng lúa thơm, lúa chất lượng cao…Trong khi đó, cuộc tranh luận nên chọn gạo thơm, gạo cao cấp hay gạo thường làm mặt hàng chủ lực, đưa hạt gạo Việt Nam phát triển bền vững vẫn chưa đến hồi kết thúc…

Sản lượng xuất khẩu.. tượng trưng

Phần lớn các chuyên gia đều khẳng định, thị phần lúa chất lượng cao trên thế giới và trong nước rất lớn, làm lúa chất lượng cao là con đường phát triển đúng, bền vững. Năm 2004, Chính phủ cũng đã phê duyệt Chương trình đầu tư sản xuất 1 triệu hécta lúa chất lượng cao. Nhưng mãi đến năm 2006-2007, chương trình này mới bắt đầu vận hành và cho đến nay, kết quả thu về cũng rất khiêm tốn. Nguyên nhân chính là do làm lúa chất lượng cao phải theo quy trình khắt khe, chi phí giống xác nhận cao, nên nông dân sử dụng lúa lương thực làm giống cho vụ sau.

Không đảm bảo tiêu chuẩn lúa chất lượng cao, thương lái mua tại ruộng với giá không cao hơn lúa thường bao nhiêu; lợi nhuận của người làm lúa không tăng thêm khiến nông dân chưa thật sự hào hứng tham gia chương trình sản xuất lúa chất lượng cao. Vụ đông xuân 2007-2008, diện tích đầu tư canh tác lúa chất lượng cao tại ĐBSCL cũng chỉ trên dưới 200.000ha.

Theo giới am hiểu, gạo chất lượng cao của VN hiện nay chưa thể cạnh tranh với gạo chất lượng cao của Thái Lan; thậm chí còn bị gạo Thái chèn lấn ngay trên sân nhà VN. Nguyên nhân chính là do tập quán canh tác của nông dân VN còn lạc hậu và chiến lược phát triển lúa thơm, lúa cao cấp của ta còn chưa rõ ràng, cụ thể.

Vì vậy mà chất lượng và giá thành sản xuất gạo thơm, gạo chất lượng cao VN đang đi sau Thái Lan. Cả tỉnh Long An hiện chỉ có cánh đồng Chợ Đào (xã Mỹ Lệ, huyện Cần Đước) là trồng lúa thơm đồng loạt.

Kết thúc năm kế hoạch 2008, Cty lương thực Long An đạt thắng lợi lớn - là 1 trong 3 đơn vị kinh doanh lượng gạo lớn nhất ĐBSCL, đạt trên 272 ngàn tấn và là đơn vị đạt hiệu quả cao nhất khu vực ĐBSCL. Hầu hết lượng gạo kinh doanh của Cty cho xuất khẩu là chính - chiếm gần 90% tổng sản lượng.

Cty lương thực Long An cũng là 1 trong những đơn vị kinh doanh gạo thơm, gạo cao cấp nhiều nhất trong năm 2008 - đạt xấp xỉ 20 ngàn tấn. Tuy nhiên, gạo thơm chủ yếu vẫn là tiêu thụ nội địa - theo phương thức bán trong siêu thị hoặc mở cửa hàng kinh doanh tại TPHCM, Long An. Chỉ một lượng ít xuất khẩu - chủ yếu là phục vụ nhu cầu của bà con Việt kiều ở một số nước.

Bỏ quên sân nhà

Trong vài năm qua, cùng với mức sống ngày càng tăng lên, nhu cầu gạo thơm của thị trường trong nước đang phát triển mạnh. Cuối năm qua, có lúc nhu cầu gạo thơm trong nước thì cao, trong khi gạo thơm VN sản xuất không đủ đáp ứng, vậy là gạo thơm từ Campuchia, Thái Lan ùn ùn tràn vào VN. Rõ ràng, chưa nói tới xuất khẩu, chỉ riêng thị trường nội địa thì ngành nông nghiệp nước ta cũng phải vất vả để đáp ứng nhu cầu gạo thơm.

Trong khi đó, một thị trường rộng lớn của hơn 3 triệu người VN sinh sống khắp thế giới hẳn sẽ tiêu thụ một lượng gạo thơm VN rất lớn, nếu ta tạo được những giống lúa thơm của riêng VN và chất lượng cũng như giá thành không thua kém gạo Thái Lan.

Một vị lãnh đạo Cty lương thực Long An cho biết, Cty rất muốn phát triển kinh doanh gạo thơm trong lẫn ngoài nước, nhưng những khó khăn hiện tại chưa có cách tháo gỡ để tăng nhanh sản lượng. Theo vị này, muốn tạo chuyển biến cơ bản về sản xuất lúa thơm - theo đó là xuất khẩu gạo chất lượng cao - thì phải phát huy thực chất mô hình "bốn nhà", chứ mỗi DN thì không thể tạo chuyển biến.

Theo tính toán của các chuyên gia, với tình hình lúa gạo như hiện nay, việc trồng lúa thơm hiệu quả hơn lúa thường, lại không sợ bị "dội chợ". Trồng lúa thơm cũng là cách bồi bổ đất, không khai thác đồng ruộng một cách cạn kiệt. Vấn đề là ai sẽ là người khởi xướng và "cầm càng" cho sự chuyển hướng lớn này.

Nhiều năm qua hạt gạo giàu có, bền vững tại vùng đất này vẫn cứ loay hoay ở điểm xuất phát. Vì sao? Xin nhường câu trả lời cho những nhà hoạch định chính sách và lãnh đạo các địa phương.