Mặc dù niên vụ đông xuân 2009 mới chỉ bắt đầu ở các tỉnh phía Nam và chưa diễn ra ở phía Bắc nhưng nhiều chuyên gia đã cảnh báo rằng năng suất lúa vụ này có thể bị giảm sút mạnh bởi phân bón nhập khẩu tồn kho, kém chất lượng sẽ được một số doanh nghiệp đẩy ra thị trường. 

Theo thống kê của Hiệp hội Phân bón Việt Nam, sau khi cân đối đủ nhu cầu phân bón cho vụ đông xuân 2009, hiện lượng phân urê, DAP, kali…tồn đọng lên tới 500 nghìn tấn các loại. Tổng Thư ký Hiệp hội phân bón Việt Nam Nguyễn Hạc Thúy cho biết, nguyên nhân phân bón tồn đọng là do nông dân không đủ tiền mua phân bón cho vụ mới bởi giá lúa vụ Hè Thu rớt thê thảm và lúa còn chất đống không bán được.

Bên cạnh đó, giá phân bón thế giới rớt mạnh; thời điểm tháng 11 này chỉ còn bằng 1/3 so với tháng 7, 8 và 9 khiến nông dân không mua dự trữ như trước. 

Tuy nhiên, điều tra trên thực tế cho thấy, vào thời điểm giữa năm 2008, khi giá phân bón thế giới đang cao theo giá dầu mỏ (urê 830 USD/tấn; DAP 1250 USD/tấn), nhiều doanh nghiệp do không dự đoán được biến động giá và nhu cầu đã nhập khẩu phân bón với số lượng lớn (chủ yếu là urê, DAP và kali) để “găm hàng”, chờ dịp cao điểm tiêu thụ phân bón trong tháng 11 và 12 để tăng giá như các niên vụ trước.

Đại gia “Đạm Phú Mỹ”, một doanh nghiệp vừa sản xuất vừa nhập khẩu nắm trên 40% thị phần phân bón trong nước là một ví dụ cụ thể. Mặc dù Tổng Giám đốc Tổng Công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí (Đạm Phú Mỹ-DPM) Phan Đình Đức đã phủ nhận thông tin về việc Tổng Công ty đang tồn kho trên 143 nghìn tấn phân bón nhập khẩu nhưng báo cáo số 273/PBHC-TMTT gửi Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam ngày 13/10/2008 đã minh chứng con số hàng tồn kho như vậy là hoàn toàn khớp.

Hơn thế, trong công văn số 037 ngày 29/9/2008 của Ban kiểm soát gửi ông Đức, Ban kiểm soát DPM đã chỉ ra rằng, đây là số phân bón được nhập khẩu từ nhiều nguồn khác nhau, trong đó có cả nhập khẩu từ Trung Quốc và nhập khẩu tiểu ngạch; một số lô hàng nhập khẩu về từ tháng 4 và tháng 6 tồn kho đến nay (chưa tính thời gian sản xuất và nhập kho trước khi DPM mua về) đã bị giảm phẩm chất. 

Ban kiểm soát còn đề nghị đích danh ông Đức chỉ đạo bộ máy kinh doanh phải bán khẩn trương số hàng tồn, kém chất lượng này để giảm thiệt hại do hàng tồn kho đã lỗ trên 500 tỷ đồng. (Số lỗ đủ để xây dựng một nhà máy sản xuất phân bón NPK trong nước theo đánh giá mới đây của Hiệp hội các nhà đầu tư tài chính Việt Nam).

Tuy chất lượng phân bón không đảm bảo như vậy nhưng là một doanh nghiệp lớn có khả năng “thao túng” thị trường, hiện DPM vẫn đang tiếp tục bán đạm urê cho nông dân với “một giá trần” niêm yết tại các đại lý là 6.900 đồng/kg, cao hơn so với giá đạm Hà Bắc và đạm nhập khẩu trên thị trường hiện này từ 600-900 đồng/kg. 

Lý giải cho việc bán với giá như vậy, từ trước tới nay, Tổng Công ty luôn cho rằng: chất lượng đạm Phú Mỹ tốt hơn các loại khác trên thị trường do nhập khẩu chính ngạch và được sản xuất từ khí; ngoài ra nâng giá lên là nhằm khuyến khích các doanh nghiệp nhập khẩu phân bón tiểu ngạch đảm bảo thị trường không thiếu hụt.

Trong lúc các doanh nghiệp nhập khẩu phân bón (gồm cả DPM) đang kiến nghị lên Chính phủ bỏ thuế xuất khẩu phân bón để doanh nghiệp có thể tái xuất “cắt lỗ,” cứu vãn tình trạng khó khăn về tài chính do chính họ tạo ra như hiện nay, chỉ có những người nông dân “chân lấm tay bùn” - những người đã phải mang cả sổ đỏ đất đai ra thế chấp để có thể mua phân bón - là vẫn phải nai lưng gánh chịu mua hàng với giá “đắt nhưng không xắt ra miếng”.

(Nguồn: TTXVN, 21/11/2008)